ఊగుతున్న చెట్ల కొమ్మల పైన - పైపైన ఆకాశం మీద - దొంతరలుగా పరచుకున్న దూది మబ్బులు.
వాటిని తలెత్తి చూస్తూ - వాటన్నిటికీ పలకరింపుగా చెయ్యి ఊపుతూ, టోపీ సవరించుకుంటూ, పాదాలని ఉరికించుకుంటూ - ఆనందాన్ని భుజానున్న సంచీలో మోసుకెళ్తున్నట్టున రాజ్ కపూర్.
రోడ్డు మీద ముగ్గులేసిన చెట్ల నీడలు.
ఏ పొరుగునున్న పచ్చికబయలుకో మేతకని బయల్దేరి - బుద్ధిగా రెండు-మూడు వరుసల్లో తలలోంచుకుని నడుస్తున్న గొఱ్ఱెలు, వాటికి వెనకాల వాటిని వరస తప్పకుండా నడిపిస్తున్నట్టు అనుసరిస్తున్న ఓ నల్లమేక.
బ్యాండ్-బాజాతో కవాతు చేసుకుంటూ బడికి వెళ్తున్న ఆరుగురు స్కౌట్-బాయ్స్కి - పరుగు ఆపి - రాజ్ కపూర్ చేసే సెల్యూట్.
రోడ్డు మీద మునికాళ్ళ మీద పెళ్ళినడక నడుస్తున్న ఆకుపచ్చ గొల్లభామ మీద వేయబోయిన బూటు తొడిగిన పాదాన్ని గాలి లోనే ఆపి, కొంచెంకొంచెంగా - అంచెలంచెలుగా కిందకి వంగి - ఓ ఆకు మీద ఆ ఆకుపురుగు నెక్కించి పక్కనున్న మొక్కల మీదుగా వదిలి పదిలించిన జీవకారుణ్యం.
ఆ పై మెలికలుగా అడుగులేస్తూ సాగిన పరుగు.
(అన్నట్టు ఈ మెలికల పరుగు దగ్గర మా ఇంటికి సంబంధించిన ఓ చిన్న జ్ఞాపకం - పిల్లల చిన్నప్పటిది. వాళ్ళు బళ్ళో నేర్చుకున్న Caterpillar walk - అంటే మెలికలుగా అడుగులేసుకుంటూ నడవడం అన్నమాట - అది నాకూ నేర్పారు. పిల్ల-Caterpillar కి తోడుగా అమ్మ-Caerpillar కూడా నడవాలి కాబట్టి. ఈ పాటలో రాజ్ కపూర్ మెలిక-కాళ్ళ పరుగు చూశాక మా Caterpillar-walk ఇంకోసారి గుర్తొచ్చి చిరు-నవ్వించింది.)
పరుగులెడుతున్న రాజ్ కపూరుకి ఎదురొచ్చి గుండ్రంగా చేతులు పట్టుకు తిరిగిన ఇద్దరాడపిల్లల్లో ఒక పాప వేసుకున్న రెండు జళ్ళు, ఆ జళ్ళ చివరి రిబ్బను కుచ్చులు.
సైకిలు మీద ఎదురొచ్చిన ఇద్దరు ఈల-రాయుళ్ళు.
రోడ్డు పక్కన కూర్చుని జంగిడీలో వేయించిన వేరుశనగగుళ్ళో, వేరొకటో అమ్ముకుంటున్న అబ్బాయి తాలూకు నూనె రాసి దువ్విన నున్నటి తల.
ఆ నున్నటి తల తాలూకు అబ్బాయికి ఎదురుగుండా కూర్చుని - "నేను చెప్పే సత్యం వినూ!" అన్నట్టుగా రాజ్ కపూర్ చేతి వేలు ఊపుతూ - పాడిన నాలుగు లైన్లు
కిసీ కో హో న హో - హమే తో ఐత్బార్ (ఎవరికైనా ఉందో లేదో - నాకు మాత్రముంది నమ్మకం)
జీనా ... ఇసీ కా నామ్ హై! (జీవించడమంటే ఇదేననీ!)
ఆ పాట వింటూ - నవ్వుతో వెలిగిన మొహం.
ఆ నాలుగు వాక్యాలకీ - బహుమతిగా అన్నట్టు జంగిడీ- అబ్బాయి తీసిచ్చిన నాలుగైదు గింజలో, పళ్ళో - తీసుకుని - బదులుగా ఒక వందనం, నాలుగు చిందులతో అలరించిన రాజ్ కపూర్ నటన.
చేతికఱ్ఱ సాయంతో కనిపించని దారిని కనుగొంటూ నడుస్తున్న మనిషిని - ఒక సైకిలు గుద్దబోతే - చప్పున వెళ్ళి ఆ చేతికఱ్ఱ-మనిషిని ఇవతలికి లాగి భద్రంగా రోడ్డు దాటించి - తన చేతిలో ఉన్న నాలుగు గింజలూ అతనికిచ్చిన మంచితనం.
జిందా హై - హమీ సే - నామ్ ప్యార్ కా (ప్రేమ అన్నది నా వల్లే ఇంకా జీవించి ఉంది) అనిపించిన జీవితం మీద ఇష్టం.
చివరిగా - రెండు చేతులతో జీవితాన్ని ఉన్నదున్నట్టుగా అందుకుని - అందిన దానిలో ఆనందాన్ని పొంది - ఆ ఆనందాన్ని ఎదురొచ్చిన అందరితో పంచుకుందామన్నట్టు - ఆ ఉదయపు నీరెండ దారుల్లో గెంతులేసుకుంటూ వెళ్తున్న - ఆనందవిహారిలా - రాజ్ కపూర్ కనిపించే ఈ పాట చూసినప్పుడల్లా - నేను ప్రతీ ఫ్రేముని - అదే మొదటి సారన్నట్టుగా చూస్తాను. పాటలో ప్రతీ మాటనీ అదే మొదటిసారన్నట్టుగా వింటాను.
పాట విన్న ప్రతీసారీ - కొన్ని పదుల వేసవులు వెనక్కి మరలి - అక్కడెక్కడో వదిలొచ్చిన పసిదారుల్లో మసలి వస్తాను. పాటలో వినిపించే ఈలపాటని టీ-లపాటగా మార్చుకుని - టిట్టి టిట్టిడీ... టిట్టి టిట్టిడీ... టిట్టి టిట్టి టిట్టి టిట్టి టిట్టి టిట్టిడీ... అని నేనూ పాడుకుంటాను.
కొంచెం జలుబు-గొంతుతో ముఖేష్ పాడిన ఈ పాట - వినడానికి, కనడానికి - పైన చెప్పినవన్నీ కారణాలైనా - వీటన్నిటినీ మించిన ఇంకో కారణముంది.
అదేంటంటే...
పాటలో కనిపించే జంగిడీ-అబ్బాయి, కళ్ళు కనిపించని చేతికఱ్ఱ మనిషి - నాకెందుకో స్టూడియో మనుషులో, ఎక్స్ట్రా-ఆర్టిస్టులో అనిపించదు.
ఒకవేళ వాళ్ళు నిజజీవితపు మనుషులే అయి ఉన్నా, కాకపోయినా - ఒకవేళ చిన్నపాటి ఎక్స్ట్రా-ఆర్టిస్టులే అయినా - ఆ పాటలో కొన్ని క్షణాల పాటైనా రాజ్ కపూరుతో దగ్గరగా గడిపినందుకు - ఆ కొన్ని క్షణాల గురించి తర్వాత ఎన్నేళ్ళపాటు ఆనందంగా తలచుకుని, చెప్పుకుని మురిసిపోయి ఉంటారో!
"నటనే అయినా - తనకి తెలియకుండానే అలాంటి ఆనందాన్ని వాళ్ళకి దక్కేట్లు చేసుంటాడేమో రాజ్ కపూర్!" అనిపించడం - ఈ పాట నాకు నచ్చడానికి - ఇంకో కారణం కాని కారణం.
చిలకలూరిపేట హెడ్ ఆఫీసులో ఫ్యాక్టరీ - త్రెషింగ్ ప్లాంట్ కోఆర్డినేటర్ - భాస్కర్రావు గారని చెప్పేసి ఒకాయన ఉండేవాడు. '81 నవంబర్లో ఆయన రాజీనామా చేశాడు.
లక్ష్మయ్య గారి అబ్బాయి బాబు ఆ ఫ్యాక్టరీ వ్యవహారాలు చూస్తూ ఉండేవాడు. భాస్కర్రావు గారు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత నాకు ఫోన్ చేసి - చిలకలూరిపేటకి వచ్చి రిపోర్ట్ చేయమని చెప్పారు. తీరా వెళ్ళాక ఇన్-ఛార్జ్ ఫ్యాక్టరీ కోఆర్డినేటర్గా నన్ను చూడమని చెప్పారు.
దాని కోసం టంగుటూరు నుంచి చిలకలూరిపేటకి వెళ్ళి - అక్కడే ఉండాల్సి వచ్చింది. ప్రతీ సోమవారం పొద్దున్నే బయల్దేరి టంగుటూరు నుంచి చిలకలూరిపేటకి వెళ్ళేవాణ్ణి.
అప్పుడు చిలకలూరిపేట నరసరావుపేట జంక్షన్లో రెడ్డిగారిని చెప్పేసి ఒకాయన కృష్ణా లాడ్జ్ అని కొత్తగా కడుతున్నారు. అదింకా construction లో ఉంది. మొదటి రెండు అంతస్తులు పూర్తయ్యాయి. నాకు మొదటి అంతస్తులోనే ఒక మంచి రూమ్ ఇచ్చారు రెడ్డిగారు.
ఆ రూములో ఉంటూ - ప్రతిరోజూ తెల్లవారుఝామున అయిదున్నరకల్లా ఫ్యాక్టరీకి వెళ్ళిపోయేవాణ్ణి.
ఫ్యాక్టరీలో మొత్తం మూడు షిఫ్టులు. అందులో త్రెషింగ్ ప్లాంటువి రెండు షిఫ్టులు. దాంతో పొద్దున్న ఆరింటి నుంచి రాత్రి పదింటి వరకూ - రెండు త్రెషింగ్ షిఫ్టుల సమయమంతా అక్కడే ఉండేవాణ్ణి. రాత్రి పది దాటాక రూముకి వచ్చేసి మళ్ళీ మర్నాడు పొద్దున్న వెళ్తుండేవాణ్ణి. .
ఆ రోజుల్లోనే మా ఫ్యాక్టరీకి గోల్డెన్ టొబాకో కంపెనీ ప్యాకింగుకి వచ్చింది. మా ఫ్యాక్టరీలోనే త్రెషింగ్ చేసి ప్యాకింగ్ చేసేవాళ్ళం. దాని జనరల్ మేనేజర్ ఖైతాన్ అని చెప్పేసి బొంబాయి ఆయన.
ఆయన ఒకట్రెండుసార్లు మా ఫ్యాక్టరీకి వచ్చాడు. అలా వచ్చినప్పుడు ఆయన నన్ను పరిక్షిస్తున్నట్టుగా ప్రశ్నలు అడుగుతూ ఉండేవాడు.
"ఇందులో లీఫ్ పెర్సెంటేజ్ ఎంతొస్తుంది? లాస్ ఎంతొస్తుంది? స్టెమ్మింగ్ ఎంతొస్తుంది" - ఇలాంటి విషయాలన్నీ అడుగుతూ ఉండేవాడు. వాటన్నిటికీ సరిగా సమాధానాలు చెప్తూనే ఆయన్ని ఆ యూనిట్స్ దగ్గరికి తీసుకెళ్ళి ప్రాక్టికల్గా వివరిస్తూ చెప్పేవాణ్ణి. అది విని ఆయన బానే సంతృప్తి చెందేవాడు. అలా మాట్లాడుతూనే నా వివరాలు అడిగేవాడు. ఆయన అలా అడిగినప్పుడు "నేను 72లో చేరాను ఇక్కడ. అప్పట్నుంచి ఇక్కడే వీళ్ళతోటే పని చేస్తున్నాను. " అని చెప్పాను. అక్కడికి అది అయిపోయింది.
సరే! డిసెంబర్ నెలకి గోల్డెన్ టొబాకో ప్యాకింగులు కూడా అయిపోయాయి. ఈలోగా నేను కూడా టంగుటూరు వచ్చేశాను. మళ్ళీ టంగుటూరులో నా బ్రాంచ్ మేనేజర్ పని నేను చేసుకుంటూ ఉండేవాణ్ణి.
ఇలా చేసుకుంటున్నపుడు "ఎంత కాలమిలా చేస్తాం? కృష్ణస్వామి గారితో అన్నట్టు నా ఐదంకెల జీతం చేరుకునేదెప్పటికి?" అన్న ఆలోచన నా బుఱ్ఱలో ఎప్పుడూ తిరుగుతూ ఉండేది.
ఇంతలో గోల్డెన్ టొబాకో కంపెనీ వాళ్ళు స్టాఫుని తీసుకుంటున్నారని తెలిసింది. అందులో South కి గ్రేడింగ్ అదీ చూసుకోవడానికి ఒక మేనేజర్ కావాలని కూడా ఉంది.
South కొకళ్ళు, North కొకళ్ళు, Central లో ఒకళ్ళు - ఈ ముగ్గురి మీదా ఒక ప్రొడక్షన్ మేనేజర్ చింతం వీరయ్య గారని ఉండేవారు.
ఆ South position నాకు ఆఫర్ చేశారు. నాకేమో అప్పటికి లీఫ్ అంత బాగా తెలీదు. ఏదో గ్రేడింగ్ హాల్లోకి వెళ్ళి దబాయించుకొచ్చేవాణ్ణి కానీ. ఎందుకంటే గ్రేడింగ్ చేసే మేస్త్రులు ఆడవాళ్ళుండేవారు. వాళ్ళు మొదట్నుంచి పొగాకు వ్యవసాయంలో ఉన్నవాళ్ళు. వాళ్ళకున్నంత knowledgeఅవగాహన నాకుండదు. గమ్మున మనం పొరపాటు మాట్లాడితే మనకు తాటాకులు కట్టేస్తారు వాళ్ళు.
అంచేత అసలు నాకు లీఫ్ నాలెడ్జ్ లేదు - అలా లేనప్పుడు దీనికసలు వెళ్లడమా, మానడమా - అంజెప్పేసి ఆలోచిస్తుంటే అసలు ఏం చెయ్యాలో తోచక నాకు అయోమయమైపోయింది.
ఈ లోగా మా గురువుగారు సుబ్బన్న గారు ఓ రోజు చిలకలూరిపేట నుంచి బ్రాంచుకొచ్చాడు. ఆయనతో "సర్! ఇదీ పరిస్థితి. నాకేమో గోల్డెన్ లో ఆఫర్ తీసుకోవాలని ఉంది. నాకేమో లీఫ్ గురించి ఏమీ తెలీదు. ఏం చేయాలో తోచట్లేదు" అనగానే ఆయన "ఒరే! ఓ పంజెయ్. వెళ్ళు - గోల్డెన్ కెళ్ళు. నువ్వు సెలెక్ట్ ఐతే చేరిపో. తర్వాత ఏం చెయ్యాలో నేజెప్తాను. ముందా పని చెయ్" అని చెప్పేసి ఆయన నాకు భరోసా ఇచ్చాడు. దాంతో నేను ఇంకేమీ ఆలోచించకుండా గోల్డెన్ ఇంటర్వ్యూకి వెళ్ళాను.
వెళ్ళాక ఖైతాన్ గారు చూశాడు. "ఏంటి ఇలా వచ్చావ్? నువ్వక్కడ ఫ్యాక్టరీలో చేస్తున్నావు కదా?!" అన్నాడు.
వెంటనే నేను "నేను ఫ్యాక్టరీలో కాదు. టంగుటూరు బ్రాంచులో చేస్తూ ఫ్యాక్టరీలో ఇన్-ఛార్జ్ గా వచ్చాను." అని అన్నాను.
"అయితే వెంటనే వచ్చి చేరతావా? నేను లక్ష్మయ్యకి చెప్పాలా?" అన్నాడాయన.
"చెప్పాలో వద్దో అది మీ ఇష్టం" అంజెప్పేసి నేనంటే "సరే! రేప్పొద్దున్న రా. చెప్తాన్నేను" అన్నాడు.
మర్నాడు ఇంటర్వ్యూకి వెళ్ళే ముందు రోజు రాత్రి నేను సుబ్బన్నగార్ని కలిశాను. ఆయనప్పుడు ఒంగోల్లో ఊర్వశి హోటల్లో ఉన్నాడు.
ఆయన్ని ఊర్వశి హోటల్ రూంలో కలిసి "సర్! వాళ్ళు ఇంటర్వ్యూకి రమ్మని పిలిచారు. నేను రేపు ఇంటర్వ్యూకి వెళ్తున్నాను. వాళ్ళు లీఫ్ గురించి అడిగితే ఏం జరుగుతుందో ఏంటో!" అన్నాను.
దానికి ఆయన వెంటనే "ఏం ఫర్లేదు. అక్కడ మనవాడొకడున్నాడు. శంకరనారాయణ గారని చెప్పేసి ఉంటాడక్కడ - గోల్డెన్ టొబాకో కంపెనీలో లీఫ్ మేనేజర్. నీకేం ఫర్వాలేదు వెళ్ళు" అన్నాడు.
అంతే కాకుండా సుబ్బన్నగారు లీఫ్ గురించి, ఎక్సపోర్ట్స్ గురించి కొన్ని విషయాలు నాకు ఆ రాత్రి చెప్పారు.
మరుసటి రోజు ఇంటర్వ్యూలో ఖైతాన్ గారు, శంకరనారాయణ గారు, ప్రొడక్షన్ మేనేజర్ చింతం వీరయ్యగారు, నరేంద్ర అని ఒక గుజరాతీ ఆయన - ఫైనాన్స్ మేనేజర్ - ఈ నలుగురూ కూర్చుని నన్ను ఇంటర్వ్యూ చేశారు.
అలా చేసినప్పుడు ఖైతాన్ గారు అడిగాడు. ఏమనంటే "సరే! మనం టొబాకో కొంటున్నాం. ఏ గ్రేడ్ మనకి పనికొస్తుంది? ఏ గ్రేళ్ళు గోల్డెన్ టొబాకోకి దేనికి పనికొస్తాయి?" అని.
"సర్! గోల్డెన్ టొబాకోకి గ్రేడ్ 3 అనేది ఒకటుంది. అది జపానుకెళ్తుంది. వచ్చిందాంట్లో గ్రేడ్ చేసినప్పుడు ఆ గ్రేడ్ 3 జపాన్ ఎక్సపోర్ట్స్. తర్వాత గ్రేడ్సులో గ్రేడ్ 4 అంజెప్పేసి ఉంటుంది. ఆ గ్రేడ్ 4 అనేది లండన్ కి ఎక్స్పోర్ట్ అవుతుంది. ఈ రెండూ కాక కాంపోజిట్ గ్రేడ్స్ ఉన్నాయి. వాటిని 4సి అంటారు దాన్ని. ఈ గ్రేడు ఇంపీరియల్ టొబాకోకి పనికొస్తుంది ఇది." అన్నాను.
అలా అన్నాక "మరి ఆ తర్వాత కింద గ్రేడ్స్ అన్నీ కూడా ఆ బి-ఎక్సులూ, బ్రౌన్లూ అవన్నీ ఏమిటీ? " అన్నాడు ఖైతాన్ గారు.
"సర్! అవన్నీ మీ మ్యానుఫ్యాక్చరింగే సర్ అవి. మీరు బ్లెండ్ చేసుకుని మీ పనామా సిగరెట్లలో కలుపుకొందుకు ఆ కింద గ్రేళ్లన్నీ పనికొస్తాయి" అనేటప్పటికి ఫక్కున నవ్వాడాయన. నవ్వి "You're selected" అన్నాడు.
అలా గోల్డెన్ టొబాకోలో ప్రవేశించాను. అప్పుడు ఖైతాన్ గారు చెప్పిందేంటంటే "గోల్డెన్ టొబాకోకి డైరెక్టుగా నిన్ను తీసుకోవట్లేదు. దీనికి సిస్టర్-కన్సర్న్ ఒకటుంది. TMT అని - అంటే తిరుపతి మ్యాచ్ టొబాకో కంపెనీ. అంటే వాళ్ళు అగ్గిపెట్టెలు కూడా తయారు చేస్తారు. దాంతో పాటే టొబాకో కూడా. దాంట్లో నువ్వు సౌత్లో గ్రేడింగ్స్ మొత్తం నువ్వు చూడాలి" అని.
"ఒకే సర్" అన్నాన్నేను.
అప్పుడు సౌత్లో నాకిచ్చిన గ్రేడింగ్ సెంటర్స్ ఏంటంటే టంగుటూరులో ఒక రెండు గ్రేడింగ్ పాయింట్లు - గూడూరు భూషయ్య గారిది ఒకటి, పత్తిపాటి సుబ్బరావు (ఎఱ్ఱబ్బాయి) దొకటి. ఈ రెంటికీ కాంట్రాక్టర్ ఎవరంటే పైడి కిష్టయ్య. ఆ తర్వాత ఉప్పలపాడు, కామయ్య పాలెం, చింతలపూడి, మేదరమెట్ల, త్రోవగుంట దగ్గరున్న మర్లగుంట పాలెం, వేటపాలెం - ఈ మొత్తం పాయింట్స్ మీద నేను ఇన్-చార్జుని. ఆ రకంగా నాకు అపాయింటుమెంటు ఇచ్చారు. ప్రొడక్షన్ మేనేజర్ వీరయ్యగారు నాకు ఇమ్మీడియట్ బాస్.
నేను ఎమ్మెల్ కంపెనీలో ఉన్నప్పుడు గ్రేడింగ్ టేబుల్స్ దగ్గర నల్లపొగాకు అదీ ఏరి పక్కన పెడుతూ ఉండేవాణ్ణి కదా... దాన్ని బేస్ చేసుకుని ప్రతిచోటా కూడా తక్కువ రకం ఏదుందో - సెలైన్ టొబాకో, బ్లాక్ టొబాకో, గ్రీన్స్ - ఇటువంటివన్నీ పట్టుకునేవాణ్ణి. ఈ మేజర్ గ్రేడ్స్ వచ్చినప్పుడు అలాంటివాటిని పట్టుకుని దబాయించేసేవాణ్ణి. దీంతోటి ఏమైందంటే "అబ్బో! ఈయనేదో చాలా నాలెడ్జ్ ఉన్నవాడ"ని చెప్పేసి అందరూ భయపడిపోయేవారు. ఈ గ్రేడింగ్ సెంటర్స్ అన్నిట్లో కూడా నేను వెళ్తే గడగడలాడుతూ ఉండేవారు. ఆ రకంగా 82 దాకా మేనేజ్ చేశాను.