गृहपाठः (तृतीयः)

गृहपाठः (तृतीयः)

क) पररूपविधायकानि सूत्राणि वार्तिकानि च ( भवद्भिः पठितानि सर्वाणि) 
अत्र लिखन्तु - 

पररूपसन्धिविधायकानि वार्तिकानि -

1. शकन्ध्वादिषु पररूपं वाच्यं तच्च टेः |

2. ओत्वोष्ठयोः समासे वा |

3. सारङ्गः पशुपक्षिणोः |

4. सीमान्तः केशवेशे |

5. अव्यक्तानुकरणे एकाच्-शब्दे पररूपसन्धिः न भवति |

पररॊपस्नधिविधायकानि सूत्राणि -

1. ओमाङ्गोश्च | (6.1.95)

2. अव्यक्तानुकरणस्यात इतौ | (6.1.98)

3. नाम्रेडितस्यान्त्यस्य तु वा | (6.1.99)

ख) स्ववाक्यैः उत्तरन्तु- 

1. प्रकृतिभावसन्धिः कस्मिन् सन्धौ अन्तर्भवति तथा च 'प्रकृतिभाव'-शब्दस्य 
अर्थः कः? 

प्रकृतिभावसन्धिः अच्-संधौ अन्तर्भवति |

"प्रकृतिभाव"-शब्दस्य अर्थः "प्रकृत्या एव तिष्ठति" इति |

2. पदान्ताः अ/इ/उ/ऋ/लू-वर्णाः + ऋ 

अस्यां स्थितौ कस्य सन्धेः प्रथमं प्राप्तिः ? 

अक्-वर्णात् (अ / इ / उ / ऋ /  लू ) ऋकारे परे प्रकृतिभावसन्धिः विकल्पेन भवति |

3. अष्टमाध्यायपठितेषु सन्धिसूत्रेषु युगपत्प्राप्तिस्थले कस्य प्राधान्यम् ? पूर्वसूत्रस्य उत परसूत्रस्य? 

अष्टमाध्यायपठितेषु सन्धिसूत्रेषु युगपत्प्राप्तिस्थले पूर्वसूत्रस्य प्राधान्यं भवति |

4. कस्यां स्थितौ श्चुत्वसन्धिः भवितुं न अर्हति ? 

शकारात् परस्य तवर्गस्य स्थाने चवर्गः आदेशः न भवति |

5. कीदृशीषु स्थितिषु ष्टुत्वसन्धिः भवितुं न अर्हति ? 

1. तवर्गात् षकारेण योगे ष्टुत्वं न भवति |

2. पदान्तात् नाम् - नवति - नगरीशब्दानां विहाय टवर्गात् परस्य सकार-तवर्गयोः ष्टुत्वं न भवति |

ग) अत्र सन्धिस्थलानि परिचित्य अधीतसन्धीनां नामानि सूचयन्तु- 

* कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभिः । 

सोपाध्यायर्त्विगादिभिः 

= सोपाध्यायर्त्विक् + आदिभिः - जश्त्वसन्धिः

= (सोपाध्याय + ऋत्विक्)+ आदिभिः - गुणसन्धिः

= (स + उपाध्याय)+ ऋत्विक् + आदिभिः - गुणसन्धिः

* पश्यञ्जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्रं हन्तेति पारचर पीपृहि मूढमद्य । 

पश्यञ्जनं = पश्यन् + जनं - श्चुत्वसन्धिः

हन्तेति = हन्त + इति - गुणसन्धिः

* अहो इयं वधूर्धन्या या चैवं भूभुजां पतिम्। 

वधूर्धन्या = वधूः + धन्या - विसर्गसन्धिः (रेफादेशः)

चैवं = च + एवं - वृद्धिसन्धिः

* पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये । 

(अत्र सन्धिः कोऽपि न दृश्यते | )

* यदा नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं  पत्युरर्चती । 

नोपलभेताङ्‌घ्रावूष्माणं 

= नोपलभेताङ्‌घ्रौ + ऊष्माणं  - यान्तवान्तादेससन्धिः

= (नोपलभेत + अन्घ्रौ) + उष्माणं - सवर्णदीर्घसन्धिः 

= (न + उपलभेत) + अङ्‌घ्रौ + उष्माणं  - गुणसन्धिः

पत्युरर्चती = पत्युः + अर्चती - विसर्गसन्धिः (रेफादेशः)